Nie każda osoba, która popełnia przestępstwo, jest w stanie w pełni rozumieć znaczenie swojego zachowania i panować nad własnymi decyzjami. Choroba psychiczna, niepełnosprawność intelektualna czy inne zaburzenia psychiczne mogą mieć istotny wpływ na odpowiedzialność karną. W takich sytuacjach sąd musi ustalić nie tylko, czy doszło do popełnienia czynu zabronionego, ale również w jakim stanie psychicznym znajdował się sprawca. Szczególnie trudne bywają sprawy, w których stan zdrowia oskarżonego przemawia za koniecznością leczenia psychiatrycznego, a jednocześnie zachowanie tej osoby może stwarzać zagrożenie dla innych. Polskie prawo przewiduje możliwość zastosowania środków zabezpieczających, w tym umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym. Nie jest to jednak rozwiązanie, które można zastosować automatycznie. Znaczenie mają konkretne przesłanki ustawowe, opinie biegłych oraz ocena ryzyka ponownego popełnienia czynu zabronionego.
Na czym polega różnica między niepoczytalnością a ograniczoną poczytalnością?
Jedną z najważniejszych kwestii w sprawach karnych dotyczących osób z zaburzeniami psychicznymi jest rozróżnienie niepoczytalności od ograniczonej poczytalności. Choć pojęcia te bywają używane zamiennie w codziennych rozmowach, w prawie karnym oznaczają dwie różne sytuacje i mogą prowadzić do odmiennych konsekwencji. Zgodnie z art. 31 § 1 Kodeksu karnego nie popełnia przestępstwa osoba, która w chwili czynu, z powodu choroby psychicznej, niepełnosprawności intelektualnej lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mogła rozpoznać znaczenia swojego zachowania albo pokierować swoim postępowaniem.
Inaczej wygląda sytuacja opisana w art. 31 § 2 Kodeksu karnego. Dotyczy ona sprawcy, u którego zdolność rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim zachowaniem była w znacznym stopniu ograniczona, ale nie została całkowicie zniesiona. W takim przypadku sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary. Różnica jest istotna. Przy stwierdzeniu niepoczytalności sprawca nie ponosi odpowiedzialności karnej za dany czyn na zasadach ogólnych. Przy ograniczonej poczytalności możliwe jest natomiast skazanie i wymierzenie kary, z uwzględnieniem stanu psychicznego sprawcy.
Warto przy tym pamiętać, że sama diagnoza psychiatryczna nie przesądza jeszcze o niepoczytalności. Liczy się przede wszystkim to, jak stan psychiczny konkretnej osoby wpływał na jej zdolność rozumienia sytuacji i kontrolowania zachowania w chwili popełnienia zarzucanego czynu.
Kiedy osoba z zaburzeniami psychicznymi może trafić do zakładu psychiatrycznego?
Umieszczenie sprawcy w zakładzie psychiatrycznym jest jednym ze środków zabezpieczających przewidzianych w art. 93a Kodeksu karnego. Jego podstawowym celem nie jest ukaranie sprawcy, lecz ograniczenie ryzyka ponownego popełnienia czynu zabronionego i zapewnienie odpowiedniego leczenia. Przepisy przewidują kilka rodzajów środków zabezpieczających. Oprócz pobytu w zakładzie psychiatrycznym są to m.in.:
- elektroniczna kontrola miejsca pobytu,
- terapia,
- terapia uzależnień.
Nie każdy przypadek uzasadnia zastosowanie najbardziej dolegliwego rozwiązania, czyli izolacji w placówce psychiatrycznej. Zgodnie z art. 93b Kodeksu karnego środek zabezpieczający powinien być konieczny, a inne dostępne środki prawne muszą okazać się niewystarczające. Sąd powinien również uwzględnić charakter czynu, prawdopodobieństwo jego ponownego popełnienia oraz potrzeby terapeutyczne sprawcy.
W przypadku osoby, której postępowanie umorzono z powodu niepoczytalności, podstawą umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym jest spełnienie przesłanek określonych w art. 93g § 1 Kodeksu karnego. Chodzi między innymi o wysokie prawdopodobieństwo ponownego popełnienia czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub niepełnosprawnością intelektualną.
Odrębne zasady dotyczą osób z ograniczoną poczytalnością. W ich przypadku art. 93g § 2 Kodeksu karnego wiąże orzeczenie pobytu w zakładzie psychiatrycznym ze skazaniem na bezwzględną karę pozbawienia wolności lub karę dożywotniego pozbawienia wolności oraz wysokim prawdopodobieństwem popełnienia kolejnego czynu zabronionego o znacznej społecznej szkodliwości w związku z chorobą psychiczną lub niepełnosprawnością intelektualną.
Dlaczego ograniczona poczytalność może prowadzić do trudnych rozstrzygnięć?
W praktyce może pojawić się sytuacja, w której sąd dostrzega potrzebę leczenia psychiatrycznego, ale jednocześnie ma wątpliwości, czy kara pozbawienia wolności będzie w danym przypadku właściwym rozwiązaniem. Wyobraźmy sobie osobę przebywającą w domu pomocy społecznej, która z powodu zaburzeń psychicznych zachowuje się agresywnie wobec innych mieszkańców i pracowników placówki. Dochodzi do gróźb, naruszenia nietykalności cielesnej lub innych zachowań, które mogą prowadzić do wszczęcia postępowania karnego.
Jeżeli w toku sprawy zostanie ustalone, że zdolność tej osoby do rozpoznania znaczenia czynu lub kierowania swoim postępowaniem była znacznie ograniczona, sąd musi uwzględnić tę okoliczność przy podejmowaniu decyzji. Problem może pojawić się wtedy, gdy leczenie w warunkach ambulatoryjnych nie daje oczekiwanych rezultatów, a sprawca nie współpracuje z personelem medycznym. Z drugiej strony bezwzględna kara pozbawienia wolności może nie odpowiadać rzeczywistym potrzebom terapeutycznym takiej osoby.
To właśnie w takich sprawach szczególnie ważne jest prawidłowe ustalenie stanu psychicznego sprawcy i ocena dostępnych możliwości prawnych. Nie można zakładać, że każda osoba z zaburzeniami psychicznymi powinna zostać umieszczona w szpitalu psychiatrycznym ani że samo zastosowanie terapii rozwiąże wszystkie problemy.
Jaką rolę odgrywa opinia biegłych psychiatrów i psychologa?
W sprawach, w których pojawiają się wątpliwości dotyczące poczytalności oskarżonego, ogromne znaczenie mają opinie specjalistów. Sąd nie powinien samodzielnie rozstrzygać kwestii wymagających wiedzy psychiatrycznej lub psychologicznej. Biegli psychiatrzy, a w odpowiednich przypadkach również psycholog, pomagają ustalić, jaki był stan psychiczny sprawcy w chwili popełnienia czynu i czy mógł on rozpoznać znaczenie swojego zachowania oraz pokierować swoim postępowaniem.
Nie oznacza to jednak, że sąd jest bezwzględnie związany wnioskami przedstawionymi w opinii. To sąd ocenia cały zgromadzony materiał dowodowy i podejmuje ostateczną decyzję. Duże znaczenie ma również zakres pytań skierowanych do biegłych. Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że oskarżony cierpi na chorobę psychiczną lub zaburzenia intelektualne. Trzeba ustalić, czy i w jaki sposób wpływały one na jego zachowanie w konkretnych okolicznościach.
Inaczej może wyglądać ocena osoby, która w sposób świadomy zaplanowała i przeprowadziła określone działanie, a inaczej kogoś, którego zachowanie było bezpośrednio związane z nasilonymi objawami choroby. Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy.
Pobyt w zakładzie psychiatrycznym nie ma z góry określonego czasu
Jednym z najbardziej istotnych aspektów środków zabezpieczających jest to, że ich stosowania nie określa się z góry na konkretną liczbę miesięcy czy lat. Wynika to z art. 93d § 1 Kodeksu karnego. Nie oznacza to jednak, że osoba umieszczona w zakładzie psychiatrycznym musi pozostać tam do końca życia. Dalsze stosowanie środka powinno zależeć od aktualnej oceny przesłanek jego utrzymywania.
Zgodnie z art. 93b § 2 Kodeksu karnego sąd uchyla środek zabezpieczający, jeżeli jego dalsze stosowanie nie jest już konieczne. Możliwa jest również zmiana środka lub sposobu jego wykonywania, jeżeli dotychczasowe rozwiązanie przestało być odpowiednie albo nie można go realizować. W praktyce oznacza to konieczność uwzględniania stanu zdrowia pacjenta, przebiegu leczenia i aktualnego ryzyka związanego z jego zachowaniem.
Problem ten pozostaje przedmiotem zainteresowania Rzecznika Praw Obywatelskich. W październiku 2026 r. RPO zwrócił się do Ministra Sprawiedliwości o analizę przepisów dotyczących przedłużania pobytu w zakładach psychiatrycznych. Wskazano między innymi na potrzebę zapewnienia sądom szerszych możliwości ponownej oceny, czy dalsza izolacja jest rzeczywiście uzasadniona. Jest to postulat zmian, a nie informacja o uchwaleniu nowych przepisów.
Dlaczego pomoc adwokata w sprawie karnej dotyczącej ograniczonej poczytalności jest ważna?
Postępowania karne, w których pojawia się problem niepoczytalności lub ograniczonej poczytalności, należą do szczególnie wymagających. Oprócz przepisów Kodeksu karnego trzeba uwzględnić dokumentację medyczną, opinie biegłych, okoliczności popełnienia czynu oraz sytuację życiową oskarżonego. Obrona w takiej sprawie nie powinna ograniczać się wyłącznie do kwestionowania zarzutu lub wysokości grożącej kary. Równie ważne jest sprawdzenie, czy prawidłowo oceniono stan psychiczny oskarżonego, czy opinie biegłych są kompletne i czy zastosowanie określonego środka zabezpieczającego rzeczywiście znajduje uzasadnienie w przepisach.
Adwokat karnista może również analizować, czy istnieją podstawy do zakwestionowania opinii biegłych, przeprowadzenia dodatkowych dowodów lub skierowania do sądu wniosków dotyczących sytuacji procesowej oskarżonego. W takich postępowaniach stawką jest nie tylko odpowiedzialność za zarzucany czyn. Chodzi również o wolność człowieka, możliwość leczenia w odpowiednich warunkach i ochronę jego praw.
Jeżeli Ty lub ktoś z Twoich bliskich uczestniczy w postępowaniu karnym, w którym pojawia się kwestia niepoczytalności albo ograniczonej poczytalności, warto skonsultować sprawę z adwokatem. Odpowiednio przygotowana linia obrony i rzetelna analiza materiału dowodowego mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia. Zapewniam pomoc prawną w sprawach karnych, w tym w postępowaniach wymagających oceny poczytalności oskarżonego.
